Toen ik mijn vorige kritiek schreef had ik het interview met Bregmans in de eindejaarsbijlage van de Volkskrant nog niet gelezen. Hij is dus inderdaad druk bezig met zijn School for Moral Ambition op te zetten. Verder kwam er op 26 december nog een vierde artikel in De Correspondent, met een soort morele verantwoording èn oproep tot actie. In dat laatste artikel legt Bregman verantwoording af op een manier die wat mij betreft wel respect afdwingt. Nu is kritisch afgeven zoals ik eerder deed vrij gemakkelijk. Daarnaast ook nog genuanceerd doch kritisch respect uitspreken: dat is natuurlijk de echte uitdaging. Dat laatste wil ik hier doen. Het gaat immers vooral om een zuivere discussie.
Miljoenen
Een aantal van de nodige miljoenen heeft Bregman al opgehaald, hij heeft contact met grote filantropen en over interesse vanuit de media, internationaal nog wel, bepaald niet te klagen. Dat vind ik bijzonder knap en ik hoop oprecht dat het hem gaat lukken om een stevige tent uit de grond te stampen. Maar wel met wat kanttekeningen, op het gevaar af van zeurderig te zijn.
De progressieve insteek van Bregman is kraakhelder. Dat dit een diep doorleefd stel overtuigingen omvat, blijkt ook nog eens uit dat laatste artikel dat hij als een belijdenis in De Correspondent schrijft. Dat hij het niet bij verbaal beleden beginselen wil laten, maar er ook praktisch iets mee wil uitrichten: des te beter.
Op bepaalde momenten lijk je daarbij niet aan geldschieters en zo uit kringen van elites te ontkomen. Dat het dan filantropen zijn die de portemonnee trekken, tja …. ik doe het hem niet na. Hier kun je wel op gaan hakketakken, maar dat is me te kort door de bocht.
Wij genieten immers allemaal ook van de schoonheid van de schatten uit de Oudheid, van middeleeuwse kathedralen en van klassieke en moderne kunst. Laatst liep ik weer eens onderlangs de Domtoren in Utrecht. Ik keek omhoog en was diep onder de indruk van wat mensen toen konden. De meeste van zulke bouwsels zouden er zonder de toenmalige elites nooit zijn gekomen. Iedereen mag dit best signaleren, maar we moeten niet blijven hangen in de goedkoopste kritiek dat het de franjes van klassensamenlevingen zijn.
Toch nog even een hatelijkheidje: al die filantropen betalen veelal beroerd weinig belasting. Hoe zit het daarmee, Rutger? Maakte je niet ooit eens naam met vloekende kritiek op de belastingmoraal van die veelvermogenden? Hoe zit dat nu?
Maar goed, je mag ook denken: beter besteed aan mij met die School dan aan ander elitair geneuzel. Als ik op dit punt in de schoenen van Bregman stond, best kans dat ik niet anders deed.
Uiteraard zijn er ook mensen die op een andere manier in deze richting proberen te werken en daarbij niet in de buurt van elitefiguren komen. Dat kan een heel bewuste keuze zijn. En als ik vanuit mezelf spreek: hier heb ik persoonlijk toch wat meer mee.
Gebekt
Nu zingt ieder vogeltje zoals het gebekt is. Dus laten we er van uitgaan dat je zou moeten doen waar je goed in bent. Als je jezelf daarin ook telkens nog iets probeert te verbeteren, des te beter. Maar dat is geen opgelegd pandoer. De een doet dat zus, en de ander doet dat zo. De een doet dat in de zorg, de ander in het onderwijs, of in de krijgsmacht, bij de politie, of als journalist, als topsporter, als cabaretier, of met een school voor die morele ambitie. Het mooiste zou zijn als ieder erin slaagt om zijn omgeving ook nog een tikkeltje beter te maken. Als die cirkel dan ook nog wat wijder wordt dan de puur persoonlijke sfeer: dat zijn dan bonuspunten, maar dat mag nooit als een moreel pistool permanent op iemands borst worden gericht.
Uiteindelijk komt dan toch de hamvraag naar de maatschappelijke en politieke dimensie op.
Die dimensie is onvermijdelijk. Wat doe je er dus mee? In het geval van Bregman: Wat gaan degenen doen die met zulke projecten aan de slag gaan?
Wordt dit richten op zelfstandigheid of kweken ze alleen weer nieuwe afhankelijkheden? Geven ze de vissers telkens nieuwe netten, of leren ze hen toch ook vooral zelf hun eigen netten te maken?
Laaghangend fruit? Een van de kritieken op het effectieve altruïsme is dat het zich teveel richt op de projecten die vrij gemakkelijk te realiseren zijn. Maar ook het laaghangende fruit zal in de meeste gevallen zeer de moeite van het aanpakken waard zijn.
Okee dus met die School, maar wat mij aangaat toch onder de voorwaarde dat er met een zekere regelmaat ook een stel leiders van afkomt die structureel opbouwend werk doen waar ook sociale bewegingen uit voortkomen. Het mooiste zou zijn als die meer onderling gaan samenwerken. Iedereen heeft de ander op dit punt immers keihard nodig.
Nederland
Ik trek even de parallel naar Nederland. Hier zijn tal van bewegingen actief. Ze doen dat op heel uiteenlopende manieren. Behalve de gebruikelijke politieke partijen en vakbonden zijn er tientallen andere. Ik noem er hier enkele van de progressieve soort die me het eerst te binnen schieten. Milieudefensie, De Goede Zaak, Extinction Rebellion, Burgerkracht, Wakker Dier, Pax, Cordaid, Artsen zonder Grenzen, Oxfam Novib, Woonprotest, enzovoorts.
Als die zo nu en dan de handen ineen slaan, zijn ze tot veel in staat. Dat blijkt uit de drie Rode Lijn demonstraties het afgelopen jaar. Wat ze op de been brachten groeide naar een kwart miljoen mensen op de derde. Nu is dit natuurlijk alleen maar demonstratief protest, de uiting dat je het ergens niet mee eens bent. Je dwingt er niet per se iets mee af. Daar is meer voor nodig.
Dat laatste is het werk voor nu en de nabije toekomst. Als deze bewegingen ieder doorgaan met dat waar ze goed in zijn, en groeien, en er komen er nog meer, en er komt een wisselwerking met de politieke partijen en vakbonden, dan zijn ze samen tot heel veel in staat. Dan kunnen er ook weer eens verkiezingen naar links worden getrokken.
Goed doel
Terug naar Bregman. Wat hij op touw zet is knap. Maar die stap naar een relatie met sociale bewegingen blijf ik missen. In de podcasts van de Rudy en Freddy Show, met Jesse Frederik, was de meest sociaal geëngageerde opmerking de terugkerende kreet dat ze met zwarte vlaggen naar het Malieveld op zouden trekken. Bij wijze van spreken dan, een spottend, ietwat studentikoos hintje naar in zwart gehulde anarchisten. Tot de daad bij het woord voegen kwam het uiteraard nooit. Maar die verbreding tot, of zelfs maar verbinding met bredere sociale bewegingen, dat zal ooit eens menens moeten worden.
Zo niet, dan wordt Rutgers School een doodgewoon, onopvallend goed doel, aan de navelstreng van de filantropie. We moeten vrezen dat het sociaal en politiek zo zielloos zal zijn als Schoof als regeringsleider is gebleken. Geen School dus, maar schoof.
Strikt genomen is daar dan nog steeds niets mis mee. Talloze goede doelen draaien immers in de luwte en doen daar hun werk. Nuttig, nijver en eerzaam en zonder de pretentie van iets geheel nieuws te brengen als een ‘niet te stoppen wereldverbeteraar’ . Zo kopte de Volkskrant immers. Zonder al die domme poeha dus van het journaille, en zonder opgedofte publiciteit. En dat is nou net het wezenlijke verschil.