Meeus schrijft het essay voor de Maand van de Filosofie 2024. De strekking van zijn betoog is drieledig: Sinds de eeuwwisseling is de politiek in Nederland in de ban van ‘duidelijkheid’. Het is een reactie op het verhullende politieke geheimtaaltje van de jaren ‘80 en ‘90, waar velen geen touw aan vast konden knopen. Maar dat scheen juist de bedoeling van de politici van toen te zijn. Spreek je duidelijk uit over alles, dat is de nieuwe mode van politiek uiten vanaf pakweg 2000. Maar volgens Meeus druist dit tegen de geest van de democratie in. Je moet er immers rekening mee houden dat politiek ingewikkeld en gelaagd is en van compromissen aan elkaar hangt. Doe je dit niet, dan krijg je waar we nu mee te maken hebben.
Ten tweede: dit gaat hand in hand met de benadering van politiek als permanente strijd om de aandacht van media als tv. De geschreven journalistiek zakt af naar een tweede plan. Hiermee in verband staat de professionalisering van de ontwikkeling van het eigen imago door spindoctors en andere professionele campagnestrategen.
Tot slot, maar verweven met de eerste twee, hangt Meeus dit op aan de opkomst van populisme in ons land. Fortuyn was de eerste die in 2002 de ban brak, en Wilders is degene die de politieke hoofdprijs binnenhaalt met zijn 37 Kamerzetels van november 2023. De politiek hier raakt geleidelijk aan vergeven van het soort rottigheden waar eerst alleen Wilders patent op leek te hebben. En de kwaal is internationaal, met verwijzingen naar Trump, Orban, Meloni et cetera.
Meeus ziet dit alles met lede ogen aan, maar komt niet met een remedie. Dit is een serieus zwak punt van zijn verhaal. Het is terecht dat Jan Tromp dit in de Volkskrant signaleert in zijn recensie van het boekje. Aan geklaag alleen heb je niet veel. De echte uitdaging is een uitweg te vinden uit deze trend. Meeus komt daar niet aan toe.
Iets anders dat me opvalt is de kritiek van Meeus op die ‘duidelijkheid’. Normaal denk ik bij het woord duidelijkheid aan misverstanden vermijden en anderen laten weten hoe dingen in elkaar zitten. Wat is daar verkeerd aan? Vergelijkbaar is de kanttekening van Floor Rusman in de NRC, die stelt dat Meeus het verschil over het hoofd ziet tussen eenduidigheid en helderheid. Terecht stelt Rusman dat je best helder, dus duidelijk, kunt schrijven over de gelaagdheden in de politiek. Eenduidigheid daarentegen is juist de versimpeling die de gelaagde werkelijkheid vervormt. Het is het vertrekpunt van iets dat heel snel op demagogie uitloopt. Helemaal mee eens.
Wat Meeus met dat begrip ‘duidelijkheid’ doet klopt dus niet. Hij kweekt er zijn eigen misverstand mee.
Daarom stel ik voor om het beestje op een andere manier bij de naam te noemen, zonder Meeus’ opzet geweld aan te doen. Heb het over de opkomst van populisme als internationale trend. Wijs op de specifieke versies daarvan hier bij ons als die van Wilders, maar ook die van Baudet en in mindere mate eventueel BBB. Betrek daar dan de rol bij van de huidige massamedia in de propaganda. Geef aan hoe vrijwel alle partijen in ons land zich voegen naar de medialogica die deze aan de politiek opleggen. En dat alles in een politiek carnaval dat van de ene verkiezingskoorts naar de andere danst.
Dit laatste kan wel eens de sleutel tot een uitweg bieden. Als partijen nou eens proberen om hun kiezers niet alleen te bereiken voor telkens maar weer die ene stembusgang, maar ze juist in die tussenliggende periodes aan zich weten te binden? Dan zouden we een heel stuk verder kunnen zijn. Je aanhang wordt dan stabieler en betrouwbaarder. Kan dat? Jazeker: benader, mobiliseer en organiseer mensen op hun materiële belangen en je hebt politiek goud in je handen. Aanhang heet dat.
In potentie is die er, zeker voor links. We hebben hier 16% van de bevolking in armoede of anderszins precaire omstandigheden leven. Personeel in de zorg, onderwijs, bij politie en brandweer enzovoorts is te zwaar belast en onderbetaald. Denk aan al die beleidsterreinen die zo verwaarloosd zijn de afgelopen decennia. En daar heeft links vanuit de historie hoe dan ook beter zijn zintuigen op dan rechts. Rechts heeft hier alleen zijn gebakken lucht. Die van de VVD, die van Wilders en die van de hele verdere trits aan politieke dwaallichten.
Je moet dus je aandacht richten op hoe je wèl een stabiele aanhang kunt krijgen. Dat is een simpele, heel voor de hand liggende denkstap. Die maakt Meeus helaas niet. Hij blijft hangen in zijn averechtse gebruik van die duidelijkheid. Hij geeft er zijn verhaal een schijn van onvermijdelijkheid mee. Ik wijs die af, al was het alleen maar omdat het zo helemaal niet hoeft. Maar dan moet je het net een tikkeltje anders aanvliegen.